صفحه اصلی / روانشناسی / تربیت فرزند / تنبیه کودک توسط والدین از منظر حقوق اسلام
mseza67

تنبیه کودک توسط والدین از منظر حقوق اسلام

مقدمه
متأسفانه گاه گاهی دیده میشود: بعضی از پدران و مادران نسبت به فرزندانشان فقط و فقط حقوق خودشان را مینگرند و با این باورند که: فرزند یعنی خادم پدر و مادر و بس. اما آنان در قبال فرزندان شان چه مسئولیتی دارند. هیچ گونه توجه و دقتی در این راستا ندارند.
در حالی که از نظر اسلام همان گونه که والدین بر اولاد حقوقی دارند، اولاد نیز بر والدین حقوقی همچون: انتخاب مادر شایسته، نام نیکو، آموزش خواندن و نوشتن، آموزش قرآن، انتخاب همسر و از همه قابل توجهتر، تربیت صحیح و … دارند که بر آن دو تاست رعایت دقیق آنها.
ناگفته پیداست که بحث «تربیت» از مباحثی است که شاخهها و فروعات بسیاری را در بر دارد که تحقیق و بررسی در هر زاویه آن مجال زیادی را میطلبد. از آن فروعات بحث «روشها و شیوههای تربیتی» است که والدین باید در «تربیت» کودک و فرزندان خود از آن روشها بهره کامل گرفته و آنها را مورد عمل و دقت قرار دهند.
ما در این مقاله و تحقیق بر آنیم که «تنبیه کودک توسط والدین» را (که فی الجمله یکی از روشهای تربیتی است) از نظر حقوق اسلام مورد تحقیق و بررسی قرار بدهیم.

ارتباط تنبیه با تربیت
اگر بخواهیم به ارتباط تنبیه با تربیت پی ببریم به ناگزیر باید نخست حقیقت این دو واژه را مورد بررسی قرار بدهیم و آنگاه سخن از ارتباط این دو به میان آوریم.

تربیت
واژه «تربیت» مصدر باب تفعیل از ماده «ربی یربو» به معنای رشد است. پس «تربیت» یعنی رشد دادن. در تعریف تربیت با مفهوم گسترده آن میتوان گفت: «تربیت عبارت است از: رشد دادن و یا فراهم کردن زمینه رشد و شکوفایی استعدادها و به فعالیت رساندن قوای نهفته یک موجود.»
بنابر این، تربیت به انسان اختصاص ندارد و در مورد هر موجودی که قابلیت رشد داشته باشد، صادق است. هم چنان که هرگاه در مورد انسان به کار برده شود کلیه ابعاد وجودی وی را نیز شامل میگردد.۱
از موارد استعمال این واژه در قرآن چنین بر میآید که قرآن از آن، تربیت جسمی و مادی را اراده کرده است. از جمله در داستان موس ابن عمران از زبان فرعون آمده:
«قالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فینا وَلیدًا وَ لَبِثْتَ فینا مِنْ عُمُرِکَ سِنینَ (شعرا، ۱۸؛ آیا ما تو را در کودکی نپروراندیم و در میان ما سالهایی از عمرت را به سر نبردی؟»

تنبیه
«تنبیه» در لغت به معنی بیدار کردن، هوشیار ساختن، آگاه کردن کسی بر امری۲ است. در اصطلاح عبارت است از: رفتاری که سبب میشود رفتار نامطلوب در کودک یا تقویت منفی شده و یا کمتر و یا اصلاً تکرار نشود. به این نوع رفتار، تنبیه بدنی هم اطلاق میگردد.
ناگفته پیداست که مراد از «تنبیه بدنی» آن تنبیه بدنی است که با هدف هدایت به سوی خوبی و ارزشها و جلوگیری از افتادن در چاهها و چالههای ضلالت و گمراهی صورت گیرد.
بنابر این معنا، ارتباط «تنبیه» با «تربیت» روشن میگردد؛ زیرا مفهوم تنبیه با مفهوم تربیت هماهنگ خواهد شد که هر دو به هدف رشد دادن و یا فراهم کردن زمینه رشد: فکری و معنوی و مادی صورت میگیرند. اما در عین حال باید توجه و دقت نمود که آیا «تنبیه کودک» از منظر علمی و ایدئولوژی مکتبی جایگاه تربیتی مؤثر دارد یا خیر؟
بجهت آنکه حقیقت بحث برای همگان چهرهنمایی نماید باید به بررسی و تحقیق اجمالی و کلی مطالب و عناوین ذیل پرداخت:

توجه اسلام به کودک و حقوق او
از آنجا که دین مقدس و حیاتبخش اسلام، برای سلامت جامعه و رسیدن آن به کمالات مادی و معنوی توجه خاصی به خانواده و بخصوص کودک (که بخش خانواده را تشکیل میدهد) دارد.
از توجه اسلام به کودک و حقوق او موارد فراوانی را میتوان اسم برد که ما در اینجا به ذکر دو مورد بسنده میکنیم:
الف) توجه اسلام به حقوق اولیه کودک؛ که بر پدر است، انتخاب مادر شایسته برای کودک و انتخاب نام نیکو و نیز تلاش برای تربیت او چنانچه امام جعفر صادق(ع) میفرماید:
«و تَجِبُ لِلوَلَدِ عَلی وَالِدِهِ ثَلاثُ خِصالِ اِختِیارُهُ لِوَالِدَتِهِ وَ تَحسینِ اسمِهِ وَ المُبالِغَه فِی تَأدیبِهِ؛ (بحار، ج ۷۵، ص ۲۳۶) حق فرزند بر پدر سه چیز است: مادر خوبی برایش انتخاب کند، نام خوبی برایش بگذارد و در ترتبیتش تلاش کند».
ب) توجه اسلام به مراحل رشد کودک؛ از دیدگاه اسلام، مراحل نخستین رشد انسان به سه مرحله تقسیم میگردد: هفت سال اول زندگی، هفت سال دوم زندگی و هفت سال سوم زندگی.
آنگاه وظیفه والدین در قبال این سه مرحله از مراحل رشد زندگانی فرزندان چیست باید به دستور نبی مکرم اسلام عمل گردد که فرمود:
«اَلوَلَدَ سَیدٌ سَبْعَ سِنینَ وَ عَبْدٌ سَبْعَ سِنینَ وَ وَ زیرٌٌ سَبْعَ سِنینَ؛ (مکارم الاخلاق، ص ۲۵۵) فرزندان آدمی در هفت سال اول سید و آقا است (باید آزادی داد تا بازی کند). در هفت سال دوم بنده و فرمانبردار است (باید با آداب و اخلاق نیک تربیت کرد). و در هفت سال سوم وزیر و مشاور خانواده میباشد (باید مشاور، ملازم و همراه خود قرار داد).
ناگفته پیداست که در این دو مورد اسلام چگونه به کودک و حقوق او نظر و عنایتی دار؛ به گونهای که در مورد اول قبل از به دنیا قدم گذاشتن کودک، پدر را به نام «انتخاب مادر شایسته» متوجه حقوق او میسازد.
چنانچه در مورد دوم، چنان اهمیت و احترام کودک را به پدر گوشزد میسازد که او را در هفت سال اول سید و سرور خوانده است.

جرم کودک از منظر قانون مجازات اسلام
با توجه به حقایقی که کذشت، میتوان گفت: اسلام همواره با دید رأفت، محبت و غماض و گذشت با کودک نگرسته و حتی در صورت ارتکاب جرم این روش را به اجرا گذشته و او را از بزرگسالان جدا دانسته است که در این راستا مواردی را در قانون مجازات اسلام از نظر میگذرانیم:
در قانون مجازات اسلام، در حد زنا، فصل اول، ماده ۶۴ آمده است: زنا در صورتی موجب حد میشود که زانی یا زانیه بالغ، عاقل، مختار و به حکم و موضوع آن نیز آگاه باشد.
صاحب جواهر در کتاب «جواهر الکلام» در باب زنا، در شرایط تحقق زنا، بعد از آنکه علم به تحریم، عقل و اختیار را مطرح میکند میفرماید: و اما بلوغ، هر دو اجماع (محصل و منقول) در تحقق این شرط وجود دارد. (جواهر الکلام، ج ۴۱، ص ۲۶۱)
باز در قانون مجازات اسلام، در حد مکر، فصل دوم – شرایط حد مسکر – و در ماده ۱۶۶ آمده است: حد مسکر بر کسی ثابت میشود که بالغ، عاقل، مختار و آگاه در مسکر بودن و حرام بودن آن باشد.
صاحب جواهر در «جراهر الکلام» در باب سرقت، در شروطه تحقق حد سارق میفرماید: «الاول: البلوغ، فلو سرق الطفل لم یحد و ان کان یؤدب بمایراه الحاکم …؛ (جواهر الکلام، ج ۴۱، ص ۴۷۶) شرط اول بلوغ است، بنابر این اگر طفل و کودک سرقت کند حد سارق بر او جاری نمیگردد، گرچه به اندازه که حاکم صلاح بداند تأدیب میگردد.
اینها نمونههایی است از لطف و رحمت اسلام نسبت به کودک که در موارد مهمی همچون: زنا، شرب خمر و سرقت که برای مرتکبین آنها مجازات سخت و شدیدی معین کرده است؛ اما نسبت به کودک آن مجازات برداشته شده و فقط به تعزیر و تأدیب آن هم باصلاح دید حاکم شرع (که به نفع خود کودک است) اکتفا کرده است.

اقسام تنبیه کودک
با روشن شدن دیدگاه اسلام دربارده کودک و حقوق او، اینک از تنبیه کودک و اقسام آن سخن خواهیم گفت.
با نگاه اولی و کلی، تنبیه کودک به تنبیه روانی و تنبیه بدنی تقسیم میگردد که هر کدام را به صورت اجمال مورد بررسی قرار خواهیم دارد.

تنبیه روانی کودک
تنبیه روانی کودک، دارای مصادق فراوانیست از جمله: فحش دادن یعنی بد زبانی و حرفهای زشت و ناپسند را به کودک زدن، تحقیر کردن، توهین کردن، سرزنش کردن، مقایسه کودکی به کودک دیگری، جدا کردن محل نشستن کودکی از کودکان دیگری و یا ترک کودک.

تنبیه جسمی کودک
تنبیه جسمی و بدنی کودک عبارت است از: کتک زدن. آنگاه این تنبیه باز بر دو قسم متصور است: یکی تنبیه جسمی بصورت خفیف و معمول همانند: یکی دو تا سیلی زدن و یا تازیانه زدنی بدون در پی داشتن کبودی و جراحت بدن، یکی هم تنبیه جسمی بصورت افراط و غیرو معمول همچون کتک زدنی که کبود شدن و جراحت بدن را به دنبال داشته باشد.

حکم اقسام تنبیه کودک
به مصادق تنبیه (آنچه مورد نظر ما بود) آشنا شدیم. اکنون میسزد که به حکم آنها از دو دیدگاه: روانشانسی و فقه اسلامی بپردازیم:

حکم تنبیه کودک از دیدگاه روانشاسی
روان شناسان با هر دو نوع تنبیه (تنبیه روانی و تنبیه جسمی) مخالفت ورزیده و در مورد آثار تنبیه روانی معتقدند: بچههایی که مورد توهین، تحقیر و سرزنش قرار میگیرند، در آینده از عزت نفس و اعتماد به نفس کمتری برخوردارند و به این نتیجه میرسند که وقتی دیگران برای آنها ارزشی قابل نیستند پس خودشان موجودات قابل احترامی نیستند.
همچنین درباره پیامدهای تنبیه بدنی و جسمی میگویند: تحقیقات ثابت کرده است که کودکانی که بخصوص از ناحیه سر و صورت مورد ضرب و شستم قرار میگیرند و یا سیلی میخورند، در آینده افرادی خواهند بود، اثرات مخرب روانشناختی به ذهن و روان آنان تا پایان عمر باقی خواهند گذاشت. (دکتر کتایون خوشابی، فوق تخصصی روانشناسی کودکان و نوجوانان، از سایت اینترنتی آفتاب (aftab.ir) مقاله: آداب تنبیه کودک.
جان براد شاو در کتاب «من، کودک، من» می نویسد: متأسفانه ضرب و شتم بدنی زنان و کودکان ، رسم قدیمی و جا افتاده است ما هنوز به تنبیه بدنی معتقدیم.
من نیز تا سه سال پیش تنبیه بدنی را به گونه ای تعدیل شده، قابل اغماض می دانستم، در مورد اینکه : تازیانه زدن و تنبیه بدنی تأثیرات جانی مداوم ندارند، هیچگونه مدرکی در دست نیست تنها در مواردی هنگام تازیانه خوردن، سیلی خوردن و تهدید شدن، کودک با تحریف شرایط، احساس می کند که «مطرح است» علاوه براین کودکان شاهد خشونت نیز در واقع قربانیان خشونت هستند.
من هنوز هم وقتی به دوستم «مارشال» می اندیشم، نوعی واکنش فیزیکی در بدنم احساس میکنم؛ زیرا در دبستان بارها شاهد این صحنه بودم که راهبه معلم کنترل خود را از دست می داد به صورت او سیلی می زد.
«مارشال» کودک سرسختی بود و نیاز به راهنمایی داشت. پدرش مرد الکلی خشنی بود که دائماً او را کتک می زد. اما من بخوبی بیاد می آورم که با هر ضربه راهبه معلم تکانی می خوردم و بی اختیار خود را عقب می کشیدم. بخوبی می دانستم که ممکن است هر لحظه این عمل در مورد من هم اجرا شود.
مدارسی که در آنها تنبیه بدنی مجاز است این امکان را به معلم می دهد که در هر زمانی کنترل خود را از دست بدهند و وحشیانه عمل کنند.
هیچگاه ۳۰ سال بعد از آن روزها را فراموش نمی کنم، زمانی که «مارشال» از بخش روانی بیمارستان ارتش با من تماس گرفت و از من خواست که درمورد اعتیادش به الکل، به او کمک کنم!
کجاست آن کودک معصومی که با حس فوق العاده بودن و منحصر به فرد بودن خود (غیر قابل جایگزینی) پا به این جهان گذاشته بود؟! (من – کودک – من، مترجم، دکتر داود محب علی، ص۹۴).

راه کارهای تنبیهی
از نظر روانشناسی راه ها و روشهای مختلفی وجود دارد که می توان به عنوان روشهای تنبیهی استفاده کرد که یکی از شایعترین آنها، محروم کردن کودک از امتیازاتی که دارد، است مانند: گرفتن اسباب بازی دلخواه به مدت کوتاه، منع کردن از رفتن به پارک، منع کردن از رفتن به مهمانی و…
البته این نوع تنبیه با دو شرط اثر بخش تر خواهد بود. ۱- مدت تنبیه کوتاه باشد؛ ۲- تنبیه بلافاصله از رفتار نامطلوب صورت گیرد که هر تعداد فاصله زیادتر باشد اثر کمتر خواهد بود.

توصیه روانشناسان به والدین
روانشناسان ضمن آنکه نقش والدین را در رشد و سلامت کودک بسیار مؤثر دانسته می گویند: اولیاء باید توجه داشته باشند که گاهی بچه های اختلالاتی دارند که به بروز رفتارهای نامطلوب منجر می شود، مانند، لجبازی سرکشی و پرخاشگری و….
اینها اختلالاتی است که نیاز به تشخیص و درمان دارد که والدین می توانند با برخورد سالم حل کنند که اگر طولانی شد باید به روانشناسی ارجاع داد. (مدرک پیشین)

تنبیه کودک از منظرفقهی و حقوق اسلامی
اسلام اساس را نسبت به کودک، تکریم و محبت قرار داده اما در عین حال در نظام تربیتی آن، تنبیه نیز (با رعایت شرایط آن) امری مقبول و پذیرفته است.
ما در اینجا شرایط و حدود تنبیه را مطرح نموده و حقایق را از لابلای آنها بدست خواهیم آورد.

شرایط و حدود تنبیه
ما، بر آنیم که: شرایط و حدود تنبیه را (به منظور بدست آوردن مشروعیت و تأثیر گذاری آن) از طریق روایات و در موردی از دیدگاه فقهی حضرت امام خمینی (ره) مورد بررسی و تحقیق قرار دهیم.

۱- شناخت میزان آمادگی کودک
ابتدا، باید والدین (یا مربیان دیگری) میزان آمادگی و اندازه فراگیری کودک را بشناسند که آیا آن کار و چیزی را که از او می خواهند در حد استعداد و ظرفیت او هست یا نه، زیرا او بسیاری از موضوعات اخلاقی و آداب اجتماعی و یا احکام دینی درست متوجه نشده و بسیاری از خوبی ها و بدیها را نمی فهمد و در این صورت تنبیه کردن او به جهت ترک و رعایت نکردن آن کار، عاقلانه و مشروع نیست، چون او نمی داند که چرا تنبیه می شود و چنین تنبیهی جز ایجاد تنفر و لجبازی در کودک ثمره دیگری ندارد.
پس باید میزان ظرفیت و استعداد کودک را شناخت و بر اساس آن سراغ تنبیه رفت.
یکی از روانشناسان می گوید: «گاهی اوقات پیش از آنکه کودک معنای گناه را بفهمد او را تنبیه می کنند، با این ترتیب از اول تخم بدی را در دلش می کارند و بعد از اینکه موجود شریری از آب در آمد، شکایت می کنیم که چرا باید این طور باشد.» (ژان پیاژ، استاد دانشگاه و عضو آکادمی فرانسه، پرورش کودک).
امام صادق(ع) می فرماید: حق تنبیه در جای است که مربی نسبت به موضوع مورد نظر با شخص تحت تربیت خود سخن گفته و او را کاملاً توجیه کرده باشد ولی درباره کاری که امر و نهی قبلی در خصوص در خصوص آن صادر نشده و ناآگاهانه از او سر زده است چین حقی وجود ندارد. (وسایل الشیعه، ج۱۸، ص۵۸۲).

۲- تنبیه بعد از عفو و تهدید
بر اساس روایتی از امام صادق(ع) مربی باید قبل از «تنبیه» یکی دو بار عفو تهدید کرده باشد که اگر بعد از آن باز از او خلاف صادر شد آنگاه به تنبیه اقدام نمایند. (همان، ص۵۲۲).
بدینسان اگر کودک آشنا باشد و هم از کیفر مسامحه و نافرمانی در عین حق خود دانسته و آن بر او اثر خواهد گذاشت، اما در غیر این روش ممکن است او خود را مستحق تنبیه ندانسته و آن را در حق خود ظالمانه انگارد که در این صورت تنبیه نه تنها اثر مطلوبی نخواهد داشت بلکه بر عکس نتیجه خواهد بخشید.

۳- کتک آخرین داروی علاج
همان گونه که در راه کارهای تنبیهی روانشناسان گفتیم. تنبیه انواع مختلفی دارد که تنها در «کتک زدن» خلاصه نمی گردد: قطع رابطه، قهر موقت، جدا کردن کودک از آنچه مورد علاقه اوست، توبیخ و تهدید، تروشرویی و بی مهری از انواع تنبیه اند که به بسیاری از اینها در روایات اشاره گردیده است. (وسایل الشیعه، ج۱۱، ابواب الامر و النهی، باب ۶ و ۷).
از این رو باید گفت: کتک گرچه یکی از صورتهای تنبیه بوده که ظرف خود خالی از فایده نیست، اما باید دانست که با وجود راه های دیگری تنبیه استفاده از آن، تنها در صورتی مفید است که چاره ای جز آن نباشد.

حدود شرعی تنبیه
دربرخی روایات سخن از تحدید و بیان تعداد مجاز ضرب در تنبیه بدنی است و تجاوز از آن موجب قصاص و تلافی است (وسایل الشیعه، ج۲، ص ۵۸۲).
در این راستا می سزد که نظر فقهی و فتوای حضرت امام خمینی (ره) را از طریق دو سوال که از محضر ایشان صورت گرفته اند، بدانیم:

سؤال اول
آیا جایز است پدرو مادر فرزندانشان را بدون دلیل و از روی عصبانیت و بی حوصلگی کتک بزند، یا حق الناس بر گردنشان است؟
باسمه تعالی – جایز نیست ولی برای تأدیب در حد متعارف که مجوب سرخی و سیاهی و کبودی نشود جایز است.

سؤال دوم
اگر خاله، دایی، عمو، عمه، خواهر و برادر چنین کاری را انجام دهند، آن وقت چه صورت دارد؟
باسمه تعالی – جایز نیست (دفتر امام خمینی(ره) بخش استفتاء به نقل از ره توشه راهیان نور، رمضان سال ۱۳۷۵، ص ۳۱۸).
باز در تحریر الوسیله حضرت امام خمینی (ره) آمده است که : دیه سیلی زدن به صورت به طوری که سیاه گردد بدون آنکه صورت مجروح یا شکسته شود، ۶ دینار (هر دینار یک مثال طلاست و هر مثقالی هجده نخود است) و اگر سبز (کبود) شود، بدون آنکه سیاه گردد، ۳ دینار و اگر سرخ شود ۵/۱ دینار است. و دیه کتک زدن به سایر نقاط بدن نصف دیه های قبلی است. پس چنانچه بدن سیاه شود سه دینار و چنانچه سبز (کبود) گردد ۵/۱ دینار و در صورتی که سرخ شود ۴/۳ (سه چهارم) دینار است. و در این دیه فرقی بین مردو زن و بین کوچک و بزرگ نیست. (تحریر الوسیله، ج۲، ص ۵۹۵، م۴)

نتیجه
از آنچه که از نظر گذراندیم، بخوبی روشن می گردد که از دیدگاه حقوق و فقه اسلامی، گرچه تنبیه بدنی کردن والدین کودک شان را، گاهی در حدی که موجب سرخی، سیاهی و کبودی بدن نگشته و آن هم در راستای تربیت و هدایت آن فی الجمله جایز دانسته شده است؛ اما در عین حال، خشونت والدین علیه کودک را مذموم دانسته و آن را مضر به تربیت و هدایت فرزند می داند.
در مقابل والیدن را تشویق و ترغیب به مهر و محبت و نوازش کودک می نماید، تا آنجا که رسول خدا (ص) فرمود: «آن کسی که به کودکان رحم نمی کند و به بزرگسالان احترام نمی نماید از ما نیست. (بحار، ج۴۳، ص ۲۸۲)
یا فرمود: «اَحِبُّوا الصِبیانَ وَ ارحَمُوهُم فَاِذا وَعَد تُموُهُم فَفُوا لَهُم…» (مکارم الاخلاق، ص ۲۵۲، وسایل الشیعه، ج۱۵، ص۲۰۱).
باز آن حضرت فرمود: «مَن قَبَّلَ وَلَدَهُ کَتَبَ الله لَهُ حَسَنَهً» (همان، ص۲۰۴)

پی نوشت ها:
۱- آیین تزکیه، محمد حسن رحیمیان و محمد تقی رهبر، ص ۲۰.
۲- فرهنگ عمید و غیره، حرف ت.

image_pdfimage_print

درباره مسلم داودی نژاد

مسلم داوودی نژاد مولف و پژوهشگر استاد روانشناسی و طب اسلامی، مدرس همایش های ملی و بین المللی است. کتاب و محصولات: سبک زندگی اسلامی با رویکرد ارزش های ایرانی اسلامی در راستای فرمایشات مقام معظم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری