صفحه اصلی / روانشناسی / شخصیت / روش های تربیتی از دیدگاه امام هادی (ع)
mseza54

روش های تربیتی از دیدگاه امام هادی (ع)

روش های تربیتی از دیدگاه امام هادی (ع)
بی‌تردید اگر بخواهیم شاهد یک تربیت صحیح و ایده‌آل و پربازده در جامعه اسلامی باشیم، ‌می ‌بایست از شیوه‌ ها و روش ‌های تربیتی مناسب که مطابق با موازین و راه کار‌های عقلی و شرعی است، بهره ‌جویی کنیم. بهترین و کلیدی‌ ترین شیوه‌های تربیتی را می‌توان در اقوال و افعال شایسته حضرات پیشوایان معصوم(ع) پی ‌جویی کرد؛ زیرا آنان به عنوان بالاترین و برترین مربیان تربیتی بشر به حساب می ‌آیند و تمامی مکاتب تربیتی عالم، از مکتب انسان‌ گرایی اگوست کنت و مکتب تجربه‌گرایی جان دیوئی تا سایر مکاتب پوزتیویستی و …، چاره‌ای جز تسلیم و رهجویی از مکتب تربیتی اسلام و اهل بیت(ع) ندارند؛ چنان که قرآن کریم، همه را به پیروی کامل از آن بزرگواران فراخوانده است(یا أَیهَا الّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللّهَ وَ أَطیعُوا الرّسُولَ وَ أُولِی اْلأَمْرِ مِنْکُمًْ[۱])؛ «از خدا و رسول و صاحبان امر خود پیروی کنید».

تربیت
تربیت مصدر باب تفعیل و از ریشه ربو یا ربب است که به معنای رشد و نمو و پرورش دادن و غذا دادن و مانند آن به کار می ‌رود. تربیت در اصطلاح، همان رشد طبیعی و تدریجی و هماهنگ همه نیرو‌ها و استعدادهای آدمی است و یا تربیت، ارائه نوعی زندگی است که با ساخت شخصیت انسان مطابق و مبتنی بر ارزش ‌های معنوی باشد.[۲] مرحوم مطهری تربیت را این گونه تعریف می ‌کند: «تربیت عبارت است از به فعلیت در آوردن استعداد‌های درونی که در شیء موجود می ‌باشد».[۳]

mseza-tarbiati1

روش ‌های تربیت
مراد از روش، راه و طریقه‌ای است که میان اصل و هدف قرار دارد و عمل تربیتی را منظم می‌ کند و به هدف می ‌رساند.[۴] خواجه نصیر الدین طوسی در روش تعلیم و تربیت چنین می‌ گوید: «اولاً، باید به طبیعت کودک پی ‌برد و استعداد‌های او را کشف کرد و ثانیاً، از راه تکرار و تذکار متواتر، درس را ملکه او ساخت تا از آفت نسیان محفوظ بماند. هر گاه کودک از انجام وظایف دینی امتناع کرد و افعال قبیحه از او دیده شد و به دیگران زیان رساند، باید او را مؤاخذه کرد و بالأخره باید کودک را عادت به سختی داد».[۵]

شیوه ‌های تربیتی امام هادی(ع)
۱. ایجاد زمینه مساعد تربیتی:

تربیت فرایندی است که شامل مراحل قبل و بعد از تولد کودک می ‌شود و از دیدگاه امام هادی(ع)، چنان چه زمینه تربیتی مناسب فراهم شود، کودک سالمی متولّد می ‌شود که توان و استعداد‌های فراوان و مطلوبی خواهد داشت و ریشه‌ آن در خانواده و پدر و مادر است. امام دهم(ع)، در خانه و محیطی چشم به جهان گشود که فضای آن آکنده از عطر دل انگیز دانش، معنویت، تقوا، اخلاص و بندگی خدا بود و هر لحظه و روزی که از زندگی او در دامان مادر پاکدامن و مهربان و مکتب سازنده و تربیتی پدر بزرگوارش، امام جواد(ع)، می ‌گذشت، دریچه‌ای از دانش و معرفت و کمالات نفسانی بر رویش باز می‌ شد و فضای خانه‌اش همیشه پر از نور و معنویت بود. احمد بن محمد بن عیسی به نقل از پدرش چنین می گوید: «هنگامی که امام جواد(ع) قصد داشتند از مدینه به عراق بروند، امام هادی(ع) را در دامن شان قرار دادند و فرمودند: دوست داری کدام یک از سوغات‌ های عراق را برای تو هدیه آورم؟ امام هادی(ع) فرمودند: شمشیری که به سان شعله آتش باشد(که کنایه از روحیه دلاوری و شجاعت است. سپس امام جواد(ع) خطاب به فرزند دیگرش موسِِی فرمود: تو چه سوغاتی دوست داری؟ گفت فرش اتاق. امام جواد فرمودند: ابوالحسن به من شباهت پیدا کرده است و موسی به مادرش شباهت دارد».[۶] این مطلب به خوبی نشانه آن است که خانواده به ویژه پدر و مادر زمینه‌ سازی اولیه را برای تربیت صحیح بر عهده دارند. امام هادی(ع)، نقش مادر را در تربیت صحیح فرزند، بسیار مهم می‌ دانند و یکی از زمینه ‌های تربیت صحیح را، خانواده شایسته معرفی کنند؛ چنان که از علی بن مهزیار روایت شده است که آن حضرت در وصف مادر بزرگوارشان، چنین می ‌فرمایند: «روی محمد بن الفرج و علی بن مهزیار عن الهادی(ع): انّه قال: اُمّی عَارفَه بِحَقی و هِی مِنْ اَهلِ الجَنه لایقْرَبُها شَیطانُ ماردٌ و لاینالُها کَیدُ جَبارٍ عِنیدَ وَ هِی مَکلؤه و بِعَینِ الله اَلَتی لاتَنامُ ولا تَتَفلَّتُ عَنْ اُمّهاتِ الصِّدِیقین و الصالِحین[۷]؛ مادرم، به حق من عارف و اهل بهشت بود، شیطان سرکش به او نزدیک نمی‌ شد و مکر ستمگر لجوج به او نمی ‌رسید، در پناه چشم همیشه بیدار خدا بوده و در ردیف مادران انسان‌ های صدیق و صالح قرار داشت».

۲. داشتن الگو و سرمشق مناسب
از منظر امام هادی(ع)، وقتی کودک متولد می‌ شود، استعداد فطری و آمادگی ذاتی برای یادگیری و تربیت را دارد و می ‌بایست یک الگوی تربیتی صحیح را برای او ایجاد کرد تا از مشاهده رفتار آنان، به ویژه از والدین، الگو گیرد و از آنان تبعیت کند و اگر چنین الگویی فرا روی فرزند نباشد، مسلماً تربیت او دچار انحراف خواهد شد. امام هادی(ع) در مرحله اول، قرآن و اهل بیت(ع) را به عنوان بالاترین الگوی تربیتی معرفی می‌ کند و چنین می‌ فرماید: «… فَاوَّلَ خیر یعَرفُ تَحقیقه مِنَ الکِتابَ و تَصدیقه و التماسِ شَهادته علیه خبرٌ وَرَدَ عَنْ رسول الله(ص) وَ وُجِدَ بموافِقَه الکتاب و تَصدیقَهِ بَحیثُ لا تخالفه أقاویلهم حیثُ قال(ص): انّی مُخلِفُ فیکُم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی لَن تضلّوا ما تمسّکتم بهما و اَنَّهُما لَنْ یفتِرقا حَتَّی یردا عَلَی الحوض؛ فلَمَا وَجْدنا شواهد هذا الحدیثَ فی کتاب الله نَصاً مِثلَ قوله جلَّ و َعَزَّ اِنَّما ولیکُم الله وَ رَسُوله و الَّذینَ امَنوُا الذینَ یقیمون الصلاه و یؤتونَ الزکاه و هُم راکِعونَ وَ من یتَوَلَ الله و رَسوُلَه وَ الذینَ آمنوا فِاِنَّ حزب الله هُم الغالبونَ ….؛[۸] نخستین خبری که حقانیت و صدق آن از قرآن به دست می ‌آید و می ‌توان کتاب خدا را بر آن گواه گرفت، حدیثی است که بر طبق کتاب خدا و پیامبر(ص) نقل شده است و اختلاف کلمه‌ای در آن نیست که فرمود: من در میان شما دو چیز گرانبها می ‌گذارم: کتاب خدا و عترتم یعنی اهل بیتم را که هر گاه به آن تمسّک جویید، گمراه نمی ‌شوید و این دو هیچ گاه از هم جدا نشوند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند، و ما چون شواهد صدق این حدیث را به صراحت در قرآن می ‌یابیم که می ‌فرماید: ولی و صاحب اختیار شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آوردند؛ همان کسانی که نماز را به پا می‌ دارند و زکات را در حال رکوع می ‌پردازند و هر کس خدا و پیامبر او و کسانی را که به او ایمان آوردند اهل بیت(ع) را ولی خود بگیرد، پیروز است؛ زیرا حزب خدا پیروز و سعادتمند است». امام هادی(ع) در زیارت جامعه کبیره، ائمه معصوم را به عنوان بهترین سرمشق ‌های انسان ‌های هدایت‌ جو می ‌داند و چنین می ‌فرماید: «السلام علی ائمه الهدی و مصابیح الدجی و اعلام التُّقُی و ذَوی النُّهی و اولی الحجی و کَهف الوری و وَرثَه الانبیاء و المَثَل الاعَلی و الدَعوَهَ الحسنی و حجج الله علی اهل الدنیا و الاخره و الاولی…؛[۹] سلام بر پیشوایان هدایت و چراغ‌ های ظلمت و نشانه ‌های پرهیزکاری و صاحبان خرد و دارندگان عقل و پناه مردم و وارثان انبیا و نمونه و سرمشق برتر و دعوت کنندگان نیکو و محبت ‌های خدا بر اهل دنیا و آخرت و سرای نخستین». امام هادی(ع) سرپیچی از الگوهای هدایت و نداشتن سرمشق جامع را موجب هلاکت و نابودی انسان معرفی می‌ کند و چنین می ‌فرماید: «من اتاکم نجی… وَ مَن یأتِکم هَلَکَ وَ ضَلَّ مَنْ فارَقَکُم و فاز مَنْ تَمسَّکَ بِکُم…؛[۱۰] هر کس به سوی شما اهل بیت(ع) بیاید، نجات می ‌یابد، هر کس از شما دوری کند، هلاک می‌ شود…، و هر کس از شما جدا شود به ضلالت سوق داده شود، هر کس به شیوه و راه شما تمسّک جوید، به فلاح و رستگاری می ‌رسد».

mseza-tarbiati2

۳. روش تمرین، تکرار و عادت دادن عملی
از شیوه ‌های دیگر تربیتی امام هادی(ع) این بود که آن حضرت سعی می‌ کرد افراد را به رفتار پسندیده، ایجاد نظم و انضباط در زندگی تسلط بر نفس عادت دهد و با اجرای برنامه ‌های مستمر همراه با تمرین و تکرار، رفتار‌های شایسته را به صورت ملکه در راه و رسم زندگی فردی و اجتماعی افراد به منصه ظهور درآورد. به تعبیر دیگر، امام هادی(ع)، با تکرار کارهای شایسته هم چون: نماز، روزه، صدقه، امر به معروف و نهی از منکر و…، قصد داشت چنین کردارهایی را جزء لاینفک زندگی افراد جامعه، قرار دهد؛ چنان که در مورد این شیوه تربیت آن حضرت چنین می ‌خوانیم: «عن علی بن ابراهیم عن یحیی بن عبدالرحمن بن خاقان قال رایتَ اباالحسن الثالث(ع) سَجَدَ سَجده الشُکر، فاَفتَرَش ذِراعیه فالصَقَ جُؤجُؤه و بَطُنه بالارض فَسألَتُه عَنَ ذلک فقال(ع) کَذا نُحِبُّ…؛[۱۱] یحیی بن عبدالرحمن می‌ گوید: امام هادی(ع) را دیدم که سجده شکر انجام می‌ داد و دو ساعد دست خود را پهن کرده و سینه و شکم خود را به زمین چسبانده بود. در این باره از او سؤال کردم، فرمود: این گونه دوست داریم». امام هادی(ع)، برای تربیت صحیح، افراد را به تکرار و مداومت بر اعمال خوب تشویق می ‌کردند؛ چنان که در روایتی چنین آمده است که: «عن محمد بن ریان قال: کتَبتُ الی اباالحسن الثالث(ع)، اسألُه اِنْ یعلِمَنی دعاءً لِلشدائِدِ والنوازلُ و المهمّات و قضاء حوائج الدُنیا و الاخره و اَن یخُصَّنی کما خَصَّ آباءَهُ موالیهم. فَکَتَب اِلی الزم الاستغفارَ…؛[۱۲] محمد بن ریان می ‌گوید: به امام هادی(ع) نامه نوشتم و از او خواستم که برای سختی ‌ها و حوادث و حوایج مهم و برآوردن حاجات دنیا و آخرت، دعایی به من بیاموزد؛ همان گونه که پدران بزرگوار او به شیعیان خود می ‌آموختند. امام در پاسخ نوشت: ملازم استغفار باش و بر آن مداومت کن». یا در مورد تربیت عملی آن حضرت چنین آمده است که: «کافور خادم می گوید: امام هادی(ع) به من فرمود: فلان سطل را در فلان جا قرار بده تا با آن برای نماز وضو بگیرم و مرا از پی کاری فرستاد و فرمود: چون برگشتی این کار را انجام بده تا چون برای نماز برخاستم، آماده باشد، ولی من فراموش کردم. شب سردی بود، امام با ناراحتی مرا صدا زد، با خود گفتم: انالله، چگونه بگویم فراموش کردم… . با ترس خدمت حضرت رسیدم، فرمودند: تو مگر عادت مرا نمی ‌دانی که من جز با آب سرد وضو نمی‌ گیرم؟ اما تو آب را برایم گرم کرده‌ای و در سطل ریخته‌ای. عرض کردم: سرورم! سوگند به خدا، نه سطل را آن جا گذاشتم و نه آب را. حضرت فرمودند: الحمدلله. سوگند به خدا، ما نه آسان گرفتنی را ترک کرده‌ایم و نه هدیه‌ای را پس داده‌ایم. سپاس خدا را که ما را از بندگان مطیع خود قرار داد و برای کمک به بندگانش، توفیق عطا کرد…».[۱۳]

۴. روش موعظه و نصیحت
چون که انسان فراموشکار است و گاهی از نتیجه و حاصل کار‌ها غافل می ‌شود، باید با موعظه و نصیحت و امر به معروف و نهی از منکر، او را متذکر وظایف خود کرد و و به او هشدار داد که نتیجه عمل او چه خواهد شد و این یکی از شیوه‌ های تربیتی امام هادی(ع) برای تربیت افراد بود. آن حضرت همیشه افراد جامعه را با بیان نورانی و الهی خویش موعظه و نصیحت می‌فرمود و آنان را متحوّل و متذکّر می‌ ساخت؛ چنان که در روایت آمده است: «بریحه عباسی، پیش نماز دستگاه خلافت در مکه و مدینه، در حضور متوکل عباسی، از شخصیت امام هادی(ع) و خطر او در میان شیعیان به شدت انتقاد کرد و از خلیفه خواست که او را از مدینه تبعید سازند و همین گونه هم شد. هنگامی که امام هادی(ع) را از مدینه به سمت سامرا می ‌بردند، بریحه با امام همراه بود و به حضرت چنین گفت: تو خود می ‌دانی که عامل تبعید تو(به سامرا) من بودم. با سوگند‌های محکم و استوار قسم می ‌خورم که اگر شکایت مرا نزد امیر المؤمنین یا یکی از درباریان و فرزندان او ببری، تمامی درختانت را(در مدینه) آتش می ‌زنم و بردگان و خدمتکارانت را می ‌کشم و چشمه ‌های مزرعه ‌های تو را کور خواهم کرد و بدان که این کار‌ها را می ‌کنم. امام هادی(ع) متوجه او شد و در مقام موعظه و نصیحت به او چنین فرمود: نزدیک ‌ترین راه برای شکایت از تو این بود که دیشب شکایت تو را نزد خدا بردم و من شکایت تو را که بر خدا عرضه کردم، نزد بندگانش نخواهم برد. بریحه چون این سخنان حکیمانه و موعظه‌آمیز امام را شنید، به دامان حضرت افتاد و با تضرع و انابه تقاضای بخشودن کرد. امام نیز در جواب فرمود تو را بخشیدم».[۱۴]

پی ‌نوشت‌ ها:
[۱]. نساء / ۵۹.
[۲]. ر.ک: مربیان بزرگ، ترجمه غلامحسین شکوهی، ص۲۵۸.
[۳]. تعلیم و تربیت اسلامی، شهید مطهری، ص۳۳.
[۴]. اصول و روش‌ های تربیت در اسلام، سید احمد احمدی، نشر جهاد دانشگاهی، ص۱۴۹.
[۵]. تاریخ فرهنگ ایران، عیسی صدیق، ص۱۳۹ و ۱۶۶.
[۶]. بحار الانوار، ج۵۰، ص۱۲۳.
[۷]. دلائل الامامه، ص۴۱۰، ح۳۶۹.
[۸]. بحارالانوار، ج۵۰، ص۲۰.
[۹]. مفاتیح الجنان، دعای جامعه کبیره.
[۱۰]. همان.
[۱۱]. الاستبصار، ج۱، ص۳۴۷.
[۱۲]. بحارالانوار، ج۹۳، ص۲۸۳.
[۱۳]. همان، ج۵۰، ص۱۲۶، ح۴.
[۱۴]. ر.ک: اثبات الوصیه، مسعودی، ص ۱۹۶ و ۱۹۷ و۴۵۴.

image_pdfimage_print

درباره مسلم داودی نژاد

مسلم داوودی نژاد مولف و پژوهشگر استاد روانشناسی و طب اسلامی، مدرس همایش های ملی و بین المللی است. کتاب و محصولات: سبک زندگی اسلامی با رویکرد ارزش های ایرانی اسلامی در راستای فرمایشات مقام معظم

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری